De bibliotheek van onvervulde dromen

In de bibliotheek van onvervulde dromen lopen twee verhaallijnen door elkaar heen. Verhaallijnen die op een wonderlijke manier aan het eind elkaar aanvullen en versterken. Het ene verhaallijn gaat over de vertaler van het werk van Itsik Malpesj. De vertaler (de ik-persoon in het boek) is een gojse conservator van Joodse boeken, die om zijn studieschuld af te betalen een baan aangenomen heeft bij een Joodse Culturele Organisatie waarbij hij boeken in het magazijn uitzoekt en sorteert. Hij heeft Hebreeuws gestudeerd. Gedurende zijn werk beseft hij dat hij Jiddische boeken moet sorteren. Boeken die hij niet kan lezen. Jiddisch is een taal die ongeveer evenveel met Hebreeuws gemeen heeft als Engels met Latijn. Gedurende zijn werk vindt de ik-persoon de vertaalsleutel, hetgeen uiteindelijk leidt naar de vertaling van de memoires van Itsik Malpesj.

De tweede verhaallijn bevat de memoires van Itsik Malpesj. Malpesj noemt zichzelf de grootste Jiddische dichter van Amerika. Want om de grootste te zijn, hoef je alleen maar te zorgen dat je de laatste bent, zegt hij in het boek. In hoofdstukken genummerd naar het Jiddische alfabet wordt de lezer meegenomen in de geschiedenis van Malpesj. Geboren in een Joodse gemeenschap in het Russische Kisjinev groeit hij de eerste tien jaar van zijn leven in redelijke welvarendheid op. Zijn vader had zich, dankzij de uitvinding van een machine waarmee ganzen geplukt kunnen worden zonder dat de ganzen doodgemaakt moesten worden, opgewerkt tot bedrijfsleider van een donsfabriek. De groeiende agressie tegen de Joodse bevolking maakt dat Malpesj via een Joodse drukkerij in Odessa in een pakket meegesmokkeld wordt naar New York. De memoires beslaan vervolgens het leven van Itsik in Amerika.

Wat opvalt aan het boek is dat de wereld van Malpesj erg klein is. De hoofdpersonen uit het leven van de kleine Malpesj in Rusland, duikelen op miraculeuze wijze ook op in New York. En zijn een bepalende factor zowel in Rusland als in Amerika. Malpesj laat weinig initiatief zien. De passie die hij wel degelijk heeft voor het schrijven maakt niet dat hij actief aan de weg timmert om zijn doel te bereiken. Hij laat zich vooral klein houden. Toevallig is zijn muze Sasja aanwezig bij de 1e presentatie van zijn gedichten. Vervolgens heeft het lot hen met elkaar verbonden. Omdat Sasja wil bewijzen dat er niet zoiets bestaat als basjert (voorbeschikking) waar Malpesj telkens mee komt, verlaat zij hem. Aan het eind van het boek blijkt dat de ik-persoon een brief ‘toevallig’ in zijn bezit heeft, gericht aan Malpesj, waarin Sasja het een en ander verklaart. En loopt het boek goed af. Dus toch basjert?

Uiteindelijk vond ik het thema ‘taal en de vertaler’ interessant in dit boek naar voren komen. Ook de vertaler voegt iets aan een bestaand verhaal toe bij de vertaling. En is daarmee meer dan alleen de vertaler van een werk. Vooral het spelen met dit thema vond ik memorabel aan dit boek. En ondanks dat ik mijn twijfels heb over de geloofwaardigheid van de ontwikkeling in het verhaal is het wel onderhoudend en mooi geschreven. Want schrijven dat kan Manseau. Of zou dat in de Nederlandse versie een kwaliteit zijn dat mede toegeschreven moet worden aan de vertaler van het boek?

Het boek De bibliotheek van onvervulde dromen van Peter Manseau is een prachtig meeslepend verhaal.

Het is een boek met twee verhaallijnen,”de vertaler”waarvan we de naam niet te weten zullen komen en  een oude Joods-Russische dichter, Itsik Malpesj

De vertaler,een katholieke twintiger, komt bij een Joodse Culturele organisatie te werken waar hij de taak krijgt dozen vol joodse boeken uit te zoeken en zo komt hij het werk van de schrijver Itsik Malpesj tegen.

Itsik Malpesj ,de hoofdpersoon in het boek,wordt in Kisjinev’( Moldavië) geboren tijdens de pogrom van 1902,is volgens zijn zeggen de laatste Jiddische dichter in Amerika.

Als hij wordt geboren zijn net een slager en zijn dochter Sasja,op de vlucht voor de progomisten,in het huis van zijn ouders aanwezig.

Dit meisje Sasja kom je ook steeds in het boek weer tegen,en hij gaat dus naar haar op zoek.

Langzaam maar zeker lees je het levensverhaal van Itsik,en de grote wens van hem  zijn gedichten te publiceren,gedichten die vooral over Sasja gaan.

Uiteindelijk komt hij in Amerika,waar hij in de bibliotheek van onvervulde dromen terecht komt.

Heel mooi is te lezen over het Joodse leven in het vooroorlogse Rusland.

Je komt veel te weten over de Joodse geloof en tradities,dat op een duidelijke manier door Manseau beschreven wordt.

De twee verhaallijnen lopen prachtig in elkaar over.

Ik heb genoten van de mooie zinnen en het verhaal dat soms zo ontroerend is.

Het boek heeft me geboeid tot de laatste letter.

 ‘De bibliotheek van onvervulde dromen’ begint met een aantekening van de vertaler, waarin hij vertelt over de samenwerking tussen dichter en vertaler.

Als katholieke  jongeman van eenentwintig uit Boston, afgestudeerd in de theologie met een specialisatie in Bijbeltalen, werkt hij in het boekenmagazijn van de Joodse Culturele Organisatie.  Zijn werk brengt hem in contact met Itsik Malpesj, een bejaarde Russische  Jood die beweert de laatste Jiddische dichter in Amerika te zijn.

Uit zijn handen krijgt hij 22 grote registerboeken met de memoires van Malpesj in het Jiddisch.  Deze memoires bevatten de geschiedenis van Malpesj, gestuurd door toeval of  bepaald door het lot.

‘Basjert’ , legde de vader uit,  ‘betekent “voorbestemd door het lot” en kan op van alles slaan. (blz. 61)

De jongeman, geïntrigeerd,  ziet het als zijn taak om de boeken te vertalen.

Het moeizame leven van Itsik  Malpesj  dat begint met de geboorte van de hoofdpersoon in het revolutionaire Rusland, wordt door twee dichters verteld.  De een beseft nog niet dat hij als dichter geboren is en de ander is ervan overtuigd dat er geen groter dichter bestaat dan hijzelf. 

‘Om de grootste te zijn,’ zei hij tenslotte,  ‘hoef je alleen maar te zorgen dat je de laatste bent.’ (blz. 13)

Het verhaal over Russisch Joodse immigranten, religie, liefde, verlies,  hoop  en taal speelt zich vervolgens af in de Lower East Side van Manhattan tijdens de Depressie  en weer later in het relatief rustige  Baltimore. 

Soms word ik bij het lezen meteen gegrepen door de eerste letter,  met dit boek heb ik meer tijd nodig gehad om mezelf in het verhaal  te verliezen

Ik spreek met opzet van de eerste letter omdat in het verhaal de letter een belangrijke plaats inneemt, als bouwsteen van de Jiddische, Hebreeuwse en Engelse taal en als zelfstandig element in het grafische proces.

In het begin doet  de kleine Itsik verslag vanuit de buik van zijn moeder, wat ik een minder gelukkige keuze van de schrijver vind omdat  hiermee mijn vertrouwen in het verdere verloop van de geschiedenis enigszins op scherp is komen  te staan. Later bouwt kleine Itsik, gelukkig  vanuit een meer wereldse omgeving,  op indringende wijze zijn verhaal over het bestaan van de Russische Joden verder uit. 

De zoektocht van de vastbesloten en gepassioneerde Malpesj heeft diepe indruk gemaakt.

Knobloch geeft met de verzamelde boeken in zijn bibliotheek de tragiek van de Joodse immigrant een duidelijke plaats.  ( blz. 230 en 231)

Ik heb genoten van de aantekeningen van de vertaler over de dichter, de taal en zijn eigen rol in het geheel,  al ben ik ook van mening dat de persoonlijke ontwikkeling van de vertaler niet diepgaand is uitgewerkt.

De vraag, als rode draad te volgen in het verhaal, of de loop van de geschiedenis is voorbestemd of wordt bepaald door toeval moet ik voor mezelf onbeantwoord laten,  het is in ieder geval deze vraag die met het sleutelwoord ‘Basjert’ aan het boek een extra dimensie geeft.

De geschiedenis van toen raakt nauw aan de geschiedenis van nu en het sluipende proces van buitensluiten heeft Peter Manseau op angstaanjagende  wijze beschreven. ‘De Bibliotheek van onvervulde Dromen’  verdient het om gelezen te worden.