Belgrado, Servië, 1942. Voornamelijk joden zitten in een kampplaats. Ze worden door Gotz en Meyer met een speciaal gebouwde vrachtwagen - een gaswagen - naar hun definitieve bestemming gebracht. Ook de familie van de ik-persoon. Een halve eeuw later is de ik-persoon leraar. Hij maakt zijn stamboom op, maar ziet dat die flink gesnoeid is in de Tweede Wereldoorlog. Zelf heeft hij geen kinderen. Omdat hij de herinnering blijvend wil maken, gaat hij met zijn leerlingen op pad en zoekt plaatsen en omstandigheden die niet mogen vergeten worden.

Voor de lezer schreef David Albahari dit indringende boek, één alinea van 172 pagina's lang. Het is een literaire verwerking, een soms luchtig aandoend en aangenaam lezend relaas van wat niet vergeten mag worden, niet herhaald mag worden, voor geen 6 miljoenste deel.

Leuven, midden 18de eeuw. Pruikentijd, tijd van de Verlichting. Maar weinig licht in het leven van Louise, die wees wordt als tiener en haar lichaam biedt aan wie betaalt. Een man wil haar verheffen uit haar platvloerse bestaan en leidt haar naar hogere regionen. Louise doet haar best om haar kans te grijpen...

Het taalgebruik van de schrijfster is opvallend. Bovenop de mooi geformuleerde zinnen (in het begin, later minder) zijn de dialogen geschreven in spreektaal: Ge en u worden door elkaar gebruikt (typisch Vlaams), "'k weet ni" is voor niemand echt vreemd, andere voorbeelden zijn "da's al lank geleje" en "ge meugt hie ni zijn zelle, maske". Het boek telt 500 pagina's en is daarmee vaak langdradig en ik heb vaak gedacht: misschien valt de hele inhoud wel op de helft van dat volume te vertellen. Te veel weinig terzake doende passages hebben de laatste schifting overleefd. Inhoudelijk heeft de schrijfster zich goed gedocumenteerd over woning, kledij, gezondheid, omgangsvormen. Ook het thema Verlichting komt uitgebreid aan bod, geloof ook, geconcretiseerd in het werk van Spinoza. Verdienstelijk, maar te lang.

Transsylvanië, een adembenemend mooi gebied in het huidige Roemenië. Sinds de middeleeuwen ligt het bezaaid met kastelen waarin de hoge landadel huisde. Met de komst van het communisme, eind de jaren 1940, werden ze beschouwd als "klassenvijanden", beroofd van hun bezit en verjaagd uit hun verblijf. Jaap Scholten zoekt deze mensen of hun nazaten op. Zij vertellen over het kasteelleven van weleer, berenjachten, etiquette en strenge huisleraars, dienstpersoneel dat als familie beschouwd werd en hun band met de dorpsbewoners. Zij herinneren zich de dag waarop ze verdreven werden. Sommigen koesteren de hoop om terug te gaan naar het bezit van hun voorouders en het in ere te herstellen. Anderen constateren dat hun landgoed is ingenomen door nieuwe rijken.

Jaap Scholten verwerkte vele getuigenissen van vele mensen in zijn boek, een bewuste keuze. Bijna op elke pagina staat wel een zin om bij te houden, zo mooi is het geformuleerd en opgetekend. Er zijn prachtige foto's en verhelderende kaarten. Aan de hand van concrete gebeurtenissen, feiten of details schetst de auteur de verdwijning van een maatschappelijke klasse, duidelijk, helder, oprecht, zonder schreeuwerigheid of valse nostalgie. Hij ontwart een web dat vele families tot op heden met elkaar verbindt. Een bijzondere plaats is weggelegd voor de literatuur: veel aandacht gaat naar Miklos Banffy, een veelzijdige aristocraat die in de eerste helft van de 20ste eeuw een trilogie uitbracht, waarvan het eerste deel nu vertaald is ("Geteld, geteld"). Het lijdt geen twijfel, in zo'n kasteel speelt Sandor Marais "Gloed" zich af. Ik moet dringend weer naar Oost-Europa! Zeer terechte winnaar van de Libris Geschiedenis Prijs 2011.

Perzië en Griekenland, circa 500 v.C. Perzië, het eerste wereldrijk in de geschiedenis, is heel ambitieus. Voor persoonlijkheden als koning Darius en Cyrus is het land te klein. Zij zijn uit op uitbreiding en slagen daar meestal met gemak in. Tot ze aan de grenzen van het oude Griekenland komen...

Wat kan Tom Holland de geschiedenis boeiend en aanschouwelijk beschrijven! Griekenland en Perzië lijken opeens heel nabij, de oudheid minder lang geleden en de hoofdrolspelers oude bekenden. Hij geeft geen droge feiten, maar contexten en verbanden die de leeshonger flink aanscherpen. De slagen bij Marathon, Thermophylae, Salamis,... beleeft de lezer alsof hij er zelf bij is en dringt diep door in de gedachtegang van heersers uit Athene en Sparta, maakt hun onderlinge twisten mee en volgt van naaldje tot draadje hoe deze zich verenigen tegen supermacht Perzië. Dit hoofdzakelijk politieke boek geeft niet alleen de heersers, maar ook de goden en het landschap een prominente plaats. Terwijl de Griekse geschiedenis traditioneel aaneenhangt met sagen en legenden, construeert vergelijkend literatuurwetenschapper Tom Holland zijn verhaal op basis van een indrukwekkend aantal geraadpleegde teksten. Met een enorm gevoel voor synthese en een neus voor details, schreef hij dit vlot leesbare boek .